تولید اگرواکولوژیک و ارگانیک در پُرفیرو با توانمندسازی و مشارکت جوامع محلی: گزارشی از یک تجربه

این مقاله نخستین بار در ویژه‌نامه پایداری و مسئولیت اجتماعی در صنعت غذا به کوشش انجمن ارگانیک ایران در اسفند 1403 منتشر و توسط نگارنده در تاریخ 6 اسفند ارائه شده است.

مقدمه

کشاورزی ارگانیک، علاوه بر ابعاد فنی و محیط‌زیستی خود، واجد ابعاد مهم اجتماعی، فرهنگی و فلسفی است که به دلایل گوناگون در سایه مفهوم «ارگانیک به‌مثابه محصول طبیعی» و «ارگانیک یعنی تولیدِ بدون بهره‌گیری از نهاده‌های شیمیایی صنعتی» قرار گرفته است. در اصول چهارگانه این شیوه از کشاورزی دست‌کم دو بار به صراحت از موضوع مسئولیت اجتماعی در این نوع ویژه از کشاورزی یاد شده است.

در اصل نخست، که از آن با عنوان اصل سلامت یاد می‌شود آمده است: «کشاورزی در این حالت باید موجب حفظ و بهبود سلامتِ خاک، گیاه، حیوانات، انسان و سیاره زمین به عنوان یک ماهیت یکپارچه شود». در این تعریف، رسالت این نوع کشاورزی صرفاً سلامت انسان یا محیط نیست، بلکه کشاورزی در این حالت موظف است سلامت ارکان کره زمین را حفظ کرده و بهبود ببخشد.

در اصل چهارم که به عنوان اصل مراقبت معروف است، صریح‌تر به موضوع مسئولیت در آن پرداخته شده است: «کشاورزی ارگانیک باید به شکلی پیشگیرانه و مسئولانه راهبری شود تا سلامت و رفاه نسل‌های کنونی و آتی و محیط‌زیست حفظ شود». بنابراین، این شیوه کشاورزی سازگار با طبیعت بنا به تعریف و ماهیت خود، یک رهیافت مبتنی بر مسئولیت اجتماعی است که:

1. نباید موجب کاهش سلامت محیط و همه اجزای آن شود
2. باید سلامت را در همه ارکان خود تقویت کند
3. این وظیفه به شکلی پیوسته و این مسئولیت حتی در آینده نیز متوجه پیامدهای آن هست و خواهد بود.

بی‌گمان، بخشی از چالش‌ها و مشکلاتی که اکنون فراروی این نوع از کشاورزی قرار دارد ناشی از کم‌رنگ شدن این ابعاد مسئولانه و بی(کم)توجهی به ماهیت و فلسفه این شیوه از کشاورزی رخ داده است. فقط برای اشاره، خالی از لطف نیست اگر بزرگ‌ترین دغدغه کنونی جهانی ارگانیک، یعنی «رایج‌گرایی یا conventionalization» را ناشی و برخاسته از همین غفلت از ابعاد مسئولیت اجتماعی ارگانیک بدانیم.

افزون بر آن، کشاورزی در این سیستم برگرفته از مفهوم کلان «عدالت اجتماعی» هم هست که در استانداردهای آن به روشنی جلوه‌گر است و در آن بر وظایف و مسئولیت کشاورزی در این حالت در برابر تولیدکنندگان، مصرف‌کنندگان و همه ذینفعان تاکید شده است.

ما در پُرفیرو، به عنوان مجموعه‌ای که تولیدکننده محصولات سالم و ارگانیک کشاورزی است، چشم‌انداز خود را «تولید دانش‌بنیان محصول سالم و ارگانیک بر پایه دانش کهن بومی و فناوری‌های نو» برای خلق یک برند ایرانی با کیفیت جهانی تعیین کرده‌ایم. برای تحقق این امر، رهیافت مشارکتی برای ما یک الزام، و نه یک گزینه، و توانمندسازی جوامع محلی یک وظیفه، و نه یک ویژگی درنظر گرفته شده است.

در پُرفیرو این باور نهادینه شده است که برای تولید پایدار محصولاتی با ویژگی‌های پیش‌گفته، تولیدکنندگان باید توانمند شوند، تبادل دانش و فناوری میان ما و آنها صورت بگیرد، پُرفیرو به عنوان یک سازمان یادگیرنده عمل کند و انتقال دانش و فناوری را تسهیل کند تا زنجیره ارزش محصول سالم و ارگانیک تکمیل و ارزش‌آفرین گردد.

پرفیرو در حال حاضر 4 محصول دارد:

• خرمای پیارم که دستچین از نخلستان‌های حاجی‌آباد است و هم‌اکنون دو پایلوت ارگانیک آن فعال است (لینک پیارم پُرفیرو)
• پسته ارگانیک اکبری از باغ‌های پسته زرندیه (لینک پسته پُرفیرو)
• مغز بادام ایرانی از باغستان‌های سامان در چهارمحال و بختیاری (لینک بادام درختی پُرفیرو)
• و انجیر خشک استهبان

همه این محصولات مورد پایش دقیق متخصصان پرفیرو قرار دارند و هر سال، محصول پیش از ورود به کارخانه به آزمایشگاه‌های مرجع و معتمد ارسال می‌شود و پس از تایید سلامت برای فراوری و بسته‌بندی پردازش می‌شود. گواهی‌های گوناگون محصولات پرفیرو در سایت شرکت بارگزاری شده است.

در این مقاله، تجربه هفت‌ساله پرفیرو از تولد تا تولید یک برند که مبتنی بر اصول پیش‌گفته حرکت کرده است، برای عرضه خرمای پیارم خود بررسی شده است.

خرمای پیارم؛ بازآفرینی یک گوهر دردانه

نقل است که از میکل‌آنژ پرسیدند مجسمه داود را (که به اعتقاد برخی، یکی از آفریده‌های هنری برتر تمام تاریخ بشری است) چگونه خلق کردی؟ او پاسخ داد:
بسیار ساده، هرچه را که داود نبود تراشیدم.

خرمای پیارم یکی از برترین محصولات کشاورزی ایران است؛ طعم ویژه، ارزش غذایی بالا، محدود بودن تولید و دیگر ویژگی‌های متمایز این خرما، پیارم را به یکی از محصولات کشاورزی ایران که آن‌چنان که باید قدر ندیده تبدیل کرده است.

در بازار داخل، در مقایسه با رطب، خرمای پیارم نتوانسته است به یک محصول ثابت در سفره و سبک زندگی ایرانی بدل شود. افزون بر آن، با وجودی که ایران همواره یکی از برترین صادرکنندگان خرما در بازارهای جهانی بوده است، اما از نظر ارزش دلاری، رقبای ما بهتر عمل کرده و سهم بالایی از بازار جهانی خرمای مرغوب را در اختیار گرفته‌اند.

این در حالی است که پیارم واجد ویژگی‌های بسیار زیادی برای حضور در بازارهای جهانی است. از سوی دیگر، تولید داخلی این محصول در حاجی‌آباد هرمزگان، که خاستگاه و قطب تولید پیارم ایران است با چالش‌ها، ناترازی‌ها و دشواری‌های گوناگونی روبرو بوده است.

بنابراین، با توجه به وضعیت کنونی بازار خرمای پیارم حاجی‌آباد و نگرانی‌های تولیدکنندگان از ثبات و پایداری کسب‌وکار مبتنی بر تولید پیارم از یک‌سو، ماهیت بالقوه سالم و کم‌نهادۀ نخلستان‌های پیارم منطقه از سوی دیگر و نیازهای بازار و از همه مهم‌تر، رسالت ما در خلق برندهای ارزش‌آفرین ایرانی که بتوانند حضوری قدرتمند، پایدار و موثر در بازار داشته باشند، ضرورت رفع خلأ تولید و بازاریابی خرمای پیارم سالم و ارگانیک حاجی‌آباد بیش از پیش آشکار بوده است. مهم‌ترین گام‌هایی که پرفیرو در این مسیر برداشت به شرح زیر است.

گام نخست: آشنایی با پیارم، تولیدکنندگان و نظام‌های بهره‌برداری

تولید پایدار محصول سالم و بدون استفاده از سموم و آفت‌کش‌ها که قابلیت رقابت در بازارهای داخلی و جهانی را داشته باشد مستلزم شناخت دقیق اکوسیستم تولیدی و همه‌ی اجزای آن است. با پذیرفتن این گزاره که «نظام‌های کشاورزی سامانه‌هایی متشکل از اجزای به‌هم‌پیوسته هستند که هر یک از این اجزا بر دیگران اثر گذاشته و از آنها تاثیر می‌پذیرند»، برای حرکت به سمت تولید پایدار خرمای پیارم سالم و ارگانیک در شهرستان حاجی‌آباد ما نیازمند آن بودیم که در گام نخست، علاوه برشناخت محیط و مولفه‌های فیزیکی و فنی آن، شناخت کاملی نیز از تولیدکنندگان، بینش، نگرش و روش آنها داشته باشیم.

امروزه، تولید محصول سالم و ارگانیک یک فرایند کاملاً دانش‌بنیان و مبتنی بر فناوری‌های نو است که علاوه بر دانش بومی و ضمنی موجود در نظام‌های تولید، از یافته‌‌ها و دستاوردهای نوین علم و فناوری نیز بهره می‌گیرد. بر همین اساس، هدف اول ما فهم بینش و اقبال تولیدکنندگان پیارم نسبت به دانش و فناوری‌های نو و همچنین شناخت و تمایل آنها نسبت به تولید چنین محصولاتی بود.

نخستین مرحله کار ما از سال 1396 و با طرح پرسش و کندوکاو برای شکل‌گیری طرح اولیه یک کسب‌وکار مبتنی بر محصولات سالم و ارگانیک ایرانی آغاز شد. در سال 1397 خرمای پیارم به عنوان یکی از گرینه‌ها انتخاب شد و بازار جهانی خرما و نمونه‌های خرمای پیارم بازار مطالعه شد و امکان‌سنجی تامین محصول سالم از نخلستان‌های حاجی‌آباد و آنالیز کامل شیمیایی، فیزیکی و میکروبیولوژیکی نمونه‌های خرمای پیارم حاجی‌آباد از همان سال صورت گرفت. این در حالی است که محصول پیارم برند پرفیرو در سال 1402 وارد بازار شد.

در ادامه، برای شناخت تولیدکنندگان پرسش‌نامه‌ای با موضوع «سنجش نگرش و میزان به‌کارگیری فناوری‌های کشاورزی توسط نخلکاران حاجی‌آباد» طراحی و در نیمه نخست سال 1400 در قالب مصاحبه‌های رودررو با حدود 200 تولیدکننده پیارم در شهرستان حاجی‌آباد تکمیل گردید. در این پرسش‌نامه‌ها اطلاعات مربوط به موضوعات پنجگانه‌ی زیر از تولیدکنندگان اخد شد:

• باورهای پیشین و نقش آنها در سرمایه‌گذاری تولیدکننده در زمینه فناوری و دانش نوین در نخلستان خود،
• متغیرهای بازار و نقش آنها در تصمیم‌گیری در استفاده از روش‌ها و فناوری‌های نوین کشاورزی،
• نگرش نسبت به آموزش و استفاده از روش‌های فناورانه کاشت، داشت و برداشت،
• بینش و دانش رویکرد به تولید خرمای ارگانیک، و
• استخراج اطلاعات فردی، میزان تولید و فروش در دو سال اخیر.

گام دوم: تامین محصول سالم

به دنبال آشنایی با طیف گسترده‌ای از تولیدکنندگان پیارم در شهرستان حاجی‌آباد، ما به دنبال تامین خرمای پیارم سالم، به معنی محصولی با کمینه‌ی کاربرد نهاده‌های شیمیایی کشاورزی، پسماند نهاده‌ها و آفت‌کش‌ها و بیشینه‌ی ارزش غذایی و کیفیت بازاری بودیم.

کلیه‌ی خرمای پیارمی که توسط مجموعه خریداری شد برای آزمون‌های سلامت و ایمنی به آزمایشگاه‌های مرجع ارسال شد؛ از سال 1397 تا این تاریخ (زمستان 1403)، خرمای پیارم حاجی‌اباد به طور عام و پیارم تامین‌کنندگان پرفیرو به طور خاص مورد ارزیابی‌های جدی و دقیق برای آفت‌کش‌ها و بقایای آنها و همچنین سلامت میکروبی قرار گرفته است؛ دو نمونه از این آزمون‌ها در جداول 1 و 2 ارائه شده است.

نتایج این آزمایش‌ها حکایت از عدم وجود بقایای سموم آفت‌کش در نمونه پیارم تامین‌شده توسط نخلداران حاجی‌آباد (جدول 1) و سلامت میکربی (جدول 2) این محصول بوده است.

جدول 1. آنالیز نمونه خرمای پیارم شهرستان حاجی‌آباد برای تعیین باقیمانده‌ی آفت‌کش‌ها در سال 1400. این آزمون مربوط به خرمای تولیدی در سال 1399 است.

جدول 2. نتایج آزمون میکربی نمونه پیارم تولیدی 1401 شهرستان حاجی‌آباد که با نظارت متخصصان پرفیرو تولید شده است.

گام سوم: حرکت به سوی تولید پیارم سالم و ارگانیک با رهیافت مشارکتی

در مرحله‌ی بعد و به دنبال تامین و عرضه‌ی خرمای پیارم سالم، حرکت جدی به سمت تولید پیارم ارگانیک از آغاز سال 1401 تسریع شد؛ در نخستین گام سه کارگاه آموزشی در حاجی‌آباد و با مشارکت تولیدکنندگان پیارم، کارشناسان اداره جهاد کشاورزی و علاقمندان برگزار شد که در آنها اصول و اعملیات این نوع از کشاورزی، بازار جهانی خرده‌فروشی ارگانیک با نگاهی به محصول خرما و همچنین استانداردهای آن برگزار شد (شکل 1).

دو هدف کلیدی در این کارگاه‌ها دنبال می‌شد؛ هدف نخست، آموزش فراگیر اصول تولید محصول سالم و ارگانیک به تولیدکنندگان به عنوان یکی از وظایف پرفیرو در راه توانمندسازی تولیدکنندگان و بهره‌گیری از دانش فنی و تجارب عملی آنها در این زمینه. ما بر این باوریم که باید از تولیدکنندگان آموخت و در کنار آن، نکاتی را به آنها آموزش داد و این تعامل و ارتباط دوسویه، کلید مشارکت پایدار برای تولید محصول سالم و ارگانیک است.

علاوه بر این، یک گروه در فضای مجازی با حضور تولیدکنندگان راه‌اندازی شد که به کانال ارتباط دوسویه پرفیرو و تولیدکنندگان تبدیل شد. ما به طور منظم مطالب و محتوای آموزشی بارگزاری کردیم و تولیدکنندگان نیز پرسش‌ها و گاه مشکلات فنی خود را در گروه طرح و پاسخ آن را دریافت ‌کردند. بارش ذهنی ایجادشده در گروه یک فضای مشارکتی پویا برای هر دو طرف فراهم کرده است.

دوم، با بررسی پرسش‌نامه‌های پیش‌گفته و میزان مشارکت و حضور موثر در کارگاه‌ها و برنامه‌های آموزشی و ترویجی، توانمندترین و مشتاق‌ترین تولیدکنندگان برای 1) تامین محصول پرفیرو، و 2) تولید پایلوت خرمای ارگانیک گزینش شدند. بر همین پایه، با بررسی وضعیت تولیدکنندگان و نخلستان‌های مختلف، دو پایلوت انتخاب شد و مقرر گردید این دو نخلستان (در حاجی‌آباد و باینوج) به عنوان دو مرکز آموزشی و پژوهشی برای توسعه تولید ارگانیک پیارم در حاجی‌آباد فعالیت کنند (شکل 2).

جمع‌بندی

پُرفیرو با باور به این دو نکته که «برای حضور محصولات ارزش‌آفرین ایرانی در بازارهای داخلی و جهانی، رهیافت اگرواکولوژیک و تولید ارگانیک یک ضرورت است» و «تولید و بازار پایدار برای محصولات سالم و عاری از بقایای سموم و آفت‌کش‌ها جز با رهیافت مشارکتی و تعهد مسئولانه به توانمندسازی تامین‌کنندگان میسر نمی‌شود» مسیری هفت‌ساله را پیموده است (شکل 3). ما در آغاز یک راه طولانی هستیم و به روشنی می‌دانیم حفظ این پیوستارِ اجتماعی، کلید تحقق اهداف برند ماست.

تصاویری از برگزاری نشست پایداری و مسئولیت اجتماعی در صنعت غذا به کوشش انجمن ارگانیک ایران

10126