فناوریها و رهیافتهای نوین در تولید ارگانیک خرمای پیارم در حاجیآباد
توضیحات
با ما در اینستاگرام پُرفیرو همراه باشید
دانشیار اگرواکولوژی، پژوهشکده علوم محیطی، دانشگاه شهید بهشتی
مشاور علمی شرکت آرمان پندار هستی (پرفیرو)
m.mahdavi@porfiro.co
این مقاله در نخستین همایش ملی توسعهی کشاورزی با رویکرد فناوریهای هوشمند که در اردیبهشتماه 1402 در مجتمع آموزش عالی میناب، دانشگاه هرمزگان برگزار گردید، ارائه شده است.
چکیده
خرمای پیارم از ارقام خرمای نیمهخشک و یکی از مرغوبترین خرماهای ایران و جهان به شمار میرود. ممتازترین خرمای پیارم ایران در منطقه حاجیآباد در استان هرمزگان تولید میشود، جاییکه سبک زندگی مبتنی بر پیارم ارزش خاص و ویژهای به این محصول داده است. امروز انتظار و توقع مصرفکنندگان در سراسر جهان این است که مواد غذایی به سالمترین شکل در اختیار آنها قرار گیرد.
امروزه خرمای پیارم با رقبای متعدد داخلی و خارجی در بازارهای کشور و بینالمللی روبروست که ورود، استقرار و موفقیت پایدار خرمای پیارم ایران را در این بازارها با چالش جدی روبرو کرده است. از سوی دیگر، تولید پایدار محصول سالم و ارگانیک که قابلیت رقابت در بازارهای داخلی و جهانی را داشته باشد مستلزم شناخت دقیق اکوسیستم تولیدی و همهی اجزای آن است.
با پذیرفتن این گزاره که «نظامهای کشاورزی سامانههایی متشکل از اجزای بههمپیوسته هستند که هر یک از این اجزا بر دیگران اثر گذاشته و از آنها تاثیر میپذیرند»، برای حرکت به سمت تولید سالم و ارگانیک باید علاوه برشناخت محیط و مولفههای فیزیکی و فنی آن، شناخت کاملی نیز از تولیدکنندگان، بینش، نگرش و روش آنها داشته باشیم. امروزه، تولید محصول سالم و ارگانیک یک فرایند کاملاً دانشبنیان و مبتنی بر فناوریهای نو است که علاوه بر دانش بومی و ضمنی موجود در نظامهای تولید، از یافتهها و دستاوردهای نوین علم و فناوری نیز بهره میگیرد.
در مقاله حاضر، یک تجربهی اجرایی دانشبنیان از تولید خرمای پیارم سالم و ارگانیک که با مشارکت تولیدکنندگان، سرمایهگذاری بخش خصوصی و حضور بخش دانشگاهی در حال اجراست، معرفی و ابعاد گوناگون آن بررسی شده است.
واژگان کلیدی: ارزش افزوده، سلامت، توانمندسازی تولیدکنندگان، تولید دانشبنیان.
مقدمه
خرمای پیارم از ارقام خرمای نیمهخشک و یکی از مرغوبترین خرماهای ایران و جهان به شمار میرود. ارزش غذایی بالا، محدود بودن تولید و قابلیت نگهداری طولانیمدت از جمله ویژگیهایی است که موجب ارزشمندی و منحصربهفرد بودن خرمای پیارم شده است. به دلیل برخورداری از همین ویژگیها، پیارم از قیمت، ارزش غذایی و جایگاه ممتازی در بازار جهانی خرما برخوردار است. ممتازترین خرمای پیارم ایران در منطقه حاجیآباد در استان هرمزگان تولید میشود، جاییکه سبک زندگی مبتنی بر پیارم ارزش خاص و ویژهای به این محصول داده است.
پیارم در این منطقه از چنان جایگاهی برخوردار است که در سال 1395 بهعنوان میراث ملی ایرانی و در فهرست آثار طبیعی- ملی ایران ثبت شده است. در حال حاضر نیز اقدامات قانونی برای ثبت جهانی این محصول صورت گرفته است که نشان از اهمیت، کیفیت و شأن برتر پیارم دارد. هر سال حدود فقط دههزار تن از خرمای پیارم در حاجیآباد تولید میشود که علاوه بر تامین نیاز بازار داخلی به کشورهایی همچون سوئیس، آلمان، ایالات متحده، کانادا، روسیه، نیوزیلند، ترکیه، آفریقای جنوبی و کشورهای حاشیه خلیج فارس صادر میشود (مرکز آمار ایران، 1401). در تمام بازارهای داخلی و بینالمللی، پیارم یک محصول ممتاز شناخته میشود.
ویژگیهایی که از پیارم بیان شد در کنار ماهیت سالم نظامهای تولید آن در حاجیآباد و نظارت کارشناسان و متخصصان پرفیرو که بر سلامت و کیفیت تولید از نخلستان تا سفره تاکید و پایش دارند موجب شده است تا خرمای پیارم پُرفیرو محصولی مناسب، لازم و ضروری در رژیم غذایی گروههای مختلف، از جمله کودکان، بانوان، ورزشکاران، سالمندان و سایر مخاطبان باشد.
ضرورتهای تولید خرمای پیارم سالم و ارگانیک
در چند دهۀ اخیر، بحث سلامت مواد غذایی مورد توجه جدی عموم جامعه، سیاستگزاران، پژوهشگران و متخصّصان حوزۀ سلامت و غذا قرار گرفته است که بخش زیادی از آن ناشی از تغییر جدی رهیافتها، نظامها و نهادههای تولید مواد غذایی با ابعادی تازه است. این توجه به حدی است که مفهوم «سلامت غذا» در تعریف مفهوم امنیت غذایی وارد شده است. امنیت غذایی دیگر صرفاً به معنی بهرهمندی از غذای کافی نیست، بلکه مواد غذایی باید از سلامت نیز برخوردار باشند (مهدوی دامغانی و همکاران، 1392).
دلایل گوناگونی برای نگرانی نسبت به سلامت و ایمنی مواد غذایی وجود دارد. برخی نهادهها و رهیافتهای تولید مواد غذایی در چند دهۀ اخیر موجب تهدید سلامت مواد غذایی و در نتیجه سلامت انسان شدهاند. کاربرد مفرط و نسنجیدۀ برخی نهادههای شیمیایی، مانند کودهای شیمیایی و آفتکشها میتواند به انباشت بیش از حد مجاز این مواد در تولیدات کشاورزی منجر شود که مصرف آنها برای انسان زیانبار است. همچنین کاربرد برخی مواد محرّک رشد در تولیدات دامی چنانچه از حد مجاز فراتر رود پیامدهای مشابهی به همراه خواهد داشت.
این موارد موجب نگرانی جدی مصرفکنندگان در سراسر جهان قرار گرفته است. امروزه ثابت شده است که ریشه بسیاری از بیماریها و مشکلات در سلامت انسانها، محصولات غذایی است (کامکار و مهدوی دامغانی، 1387). علاوه بر این، شیوع بیماریهای فراگیر در جهان که ناشی از ضعف سیستم ایمنی انسان است مصرفکنندگان را نسبت به مواد غذایی که در سبد غذایی خود قرار میدهند نگران و حساس ساخته است.
بر پایۀ آنچه گفته شد، امروز انتظار و توقع مصرفکنندگان در سراسر جهان این است که مواد غذایی به سالمترین شکل در اختیار آنها قرار گیرد. با توجه به شواهد و مستندات، ثابت شده است که بخش قابلتوجهی از مواد غذایی که در دنیای معاصر تولید میشود دارای کاستیهایی از بُعد سلامت و ایمنی هستند که باید نسبت به آن حساس بود و واکنش مناسبی نشان داد.
کشاورزی ارگانیک یکی از مکاتب مهم کشاورزی نوین است که طی چند دهۀ اخیر در جهان و طی چند سال اخیر در ایران از رشد و گسترش قابل توجهی برخوردار بوده است. کشاورزی ارگانیک، بنا بر ماهیت و رسالتی که برای خود تعریف کرده است به دنبال تولید غذای سالم و حفظ و پاسداشت محیط است و بر همین اساس، میتوان آن را پاسخی به نیازهای جامعۀ کنونی بشری دانست.
محصولات ارگانیک دارای دو ویژگی هستند که آنها را از سایر محصولات متمایز میسازد. نخست، کاربرد نهادههای شیمیایی مصنوعی در این محصولات ممنوع و یا کاملاً محدود است، در حالی که در سایر محصولات، مصرف این نهادهها ممنوع نیست. دوم، تولید محصولات ارگانیک دارای استانداردهایی است که بر کلیۀ مراحل عملیات تولید، از مدتها پیش از کاشت تا زمان رسیدن فراوردۀ ارگانیک به دست مصرفکنندۀ نهایی، نظارت کامل دارد (محمودی و همکاران، 1387).
بیشتر بخوانید:
آیا محصولات ارگانیک واقعا گرانتر هستند؟
همین ویژگیها موجب تضمین و اطمینان خاطر به مصرفکنندگان میشود که با خاطری آسوده نسبت به کیفیت، سلامت و ارزش غذایی محصولات غذایی آنها را انتخاب و در سبد غذایی خود قرار دهند. امروزه محصولات سالم و ارگانیک برای همه مخاطبان و مصرفکنندگان در سراسر جهان مترادف با اطمینان از اثرات مثبت مصرف این محصولات بر سلامت خانواده از یک سو و کمینهسازی اثرات نظامهای تولید محصولات سالم و ارگانیک بر محیط زیست از سوی دیگر است.
نمود این امر را میتوان در بازار 120 میلیارد یورویی محصولات ارگانیک در سراسر جهان دانست (شکل 1). مصرف محصولات سالم و ارگانیک در جهان امروز به معنی این است که ما خود را نسبت به سلامت خانواده خود و همچنین نسبت به سلامت و پایداری کره زمین و محیط زیست آن مسئول میدانیم.
شکل 1. بازار جهانی ارگانیک، سطح زیر مشت و تولیدکنندگان برتر آن (فیبل، 2022).
محصولات سالم و ارگانیک علاوه بر امتیازاتی که برای سلامت انسان و محیط زیست به همراه دارند، واجد یک ویژگی ارزشمند دیگر در بازار جهانی نوین هستند که عبارت است از ارزش افزوده و مزیت رقابتی که به محصول اعطا کرده و فروش و جایگاه آن را در بازارهای رقابتی و سنگین جهانی بهبود میبخشد. امروزه خرمای پیارم با رقبای متعدد داخلی و خارجی در بازارهای کشور و بینالمللی روبروست که ورود، استقرار و موفقیت پایدار خرمای پیارم ایران را در این بازارها با چالش جدی روبرو کرده است.
هم در بازارهای داخلی و هم در بازارهای بینالمللی به دلیل پیشینه رقبا، ذائقه آموختهشده مصرفکننده و مساله قیمت پیارم سه رأس هرم حضور موفق و پایدار پیارم را در این بازارها شکل میدهد. برای غلبه بر این چالشها، برند سالم و ارگانیک میتواند یک اهرم موفق و پیشبرنده برای حضور پیارم در بازار باشد. سالم و ارگانیک بودن به عنوان یک پیشران در حضور و تثبیت جایگاه خرمای پیارم ایران در بازارهای جهانی عمل میکند؛ در بازارهای داخلی نیز امروز بیش از هر زمان ویژند ارگانیک و سالم برای مخاطب ما مهم و جذاب است.
بنابراین، با توجه به وضعیت کنونی بازار خرمای پیارم حاجیآباد و نگرانیهای تولیدکنندگان از ثبات و پایداری کسبوکار مبتنی بر تولید پیارم از یکسو، ماهیت بالقوه سالم و کمنهادۀ نخلستانهای پیارم منطقه از سوی دیگر و نیازهای بازار و از همه مهمتر، رسالت ما در خلق برندهای ارزشآفرین ایرانی که بتوانند حضوری قدرتمند، پایدار و موثر در بازار داشته باشند، ضرورت رفع خلأ تولید و بازاریابی خرمای پیارم سالم و ارگانیک حاجیآباد را بیش از پیش آشکار ساخته است.
گام نخست: آشنایی با تولیدکنندگان و نظامهای بهرهبرداری
تولید پایدار محصول سالم و ارگانیک که قابلیت رقابت در بازارهای داخلی و جهانی را داشته باشد مستلزم شناخت دقیق اکوسیستم تولیدی و همهی اجزای آن است. با پذیرفتن این گزاره که «نظامهای کشاورزی سامانههایی متشکل از اجزای بههمپیوسته هستند که هر یک از این اجزا بر دیگران اثر گذاشته و از آنها تاثیر میپذیرند»، برای حرکت به سمت تولید پایدار خرمای پیارم سالم و ارگانیک در شهرستان حاجیآباد ما نیازمند آن بودیم که در گام نخست، علاوه بر شناخت محیط و مولفههای فیزیکی و فنی آن، شناخت کاملی نیز از تولیدکنندگان، بینش، نگرش و روش آنها داشته باشیم.
امروزه، تولید محصول سالم و ارگانیک یک فرایند کاملاً دانشبنیان و مبتنی بر فناوریهای نو است که علاوه بر دانش بومی و ضمنی موجود در نظامهای تولید، از یافتهها و دستاوردهای نوین علم و فناوری نیز بهره میگیرد. بر همین اساس، هدف اول ما فهم بینش و اقبال تولیدکنندگان پیارم نسبت به دانش و فناوریهای نو و همچنین شناخت و تمایل آنها نسبت به تولید محصول سالم و ارگانیک بود.
برای شناخت تولیدکنندگان پرسشنامهای با موضوع «سنجش نگرش و میزان بهکارگیری فناوریهای کشاورزی توسط نخلکاران استان هرمزگان» طراحی و در نیمه نخست سال 1400 در قالب مصاحبههای رودررو با حدود 200 تولیدکننده پیارم در شهرستان حاجیآباد تکمیل گردید. در این پرسشنامهها اطلاعات مربوط به موضوعات پنجگانهی زیر از تولیدکنندگان اخذ شد:
الف) باورهای پیشین و نقش آنها در سرمایهگذاری تولیدکننده در زمینه فناوری و دانش نوین در نخلستان خود،
ب) متغیرهای بازار و نقش آنها در تصمیمگیری در استفاده از روشها و فناوریهای نوین کشاورزی،
پ) نگرش نسبت به آموزش و استفاده از روشهای فناورانه کاشت، داشت و برداشت،
ت) بینش و دانش رویکرد به تولید خرمای ارگانیک، و
ث) استخراج اطلاعات فردی، میزان تولید و فروش در دو سال اخیر.
گام دوم: تامین محصول سالم
به دنبال آشنایی با طیف گستردهای از تولیدکنندگان پیارم در شهرستان حاجیآباد، ما به دنبال تأمین خرمای پیارم سالم، به معنی محصولی با کمینهی کاربرد نهادههای شیمیایی کشاورزی، پسماند نهادهها و آفتکشها و بیشینهی ارزش غذایی و کیفیت بازاری بودیم.
کلیهی خرمای پیارمی که توسط مجموعه خریداری شد برای آزمونهای سلامت و ایمنی به آزمایشگاههای مرجع ارسال شد و تا این تاریخ، محصولات سالهای 1399 الی 1401 مورد ارزیابیهای جدی و دقیق برای آفتکشها و بقایای آنها و همچنین سلامت میکروبی قرار گرفته است که دو نمونه از این آزمونها در جداول 1 و 2 ارائه شده است. نتایج این آزمایشها حکایت از عدم وجود بقایای سموم آفتکش در نمونه پیارم تامینشده توسط نخلداران حاجیآباد (جدول 1) و سلامت میکروبی (جدول 2) این محصول بوده است.
جدول 1. آنالیز نمونه خرمای پیارم شهرستان حاجیآباد برای تعیین باقیماندهی آفتکشها در سال 1400. این آزمون مربوط به خرمای تولیدی در سال 1399 است.
جدول 2. نتایج آزمون میکروبی نمونه خرمای پیارم تولیدی 1401 شهرستان حاجیآباد که با نظارت متخصصان پُرفیرو تولید شده است.
گام سوم: حرکت به سوی تولید ارگانیک پیارم
در مرحلهی بعد و به دنبال تأمین و عرضهی خرمای پیارم سالم، حرکت جدی به سمت تولید پیارم ارگانیک از آغاز سال 1401 تسریع شد؛ در نخستین گام سه کارگاه آموزشی در حاجیآباد و با مشارکت تولیدکنندگان پیارم، کارشناسان اداره جهاد کشاورزی و علاقمندان برگزار شد که در آنها اصول و عملیات کشاورزی ارگانیک، بازار جهانی خردهفروشی ارگانیک با نگاهی به محصول خرما و همچنین استانداردهای کشاورزی ارگانیک برگزار شد (شکل 2). در ادامه و با بررسی وضعیت تولیدکنندگان و نخلستانهای مختلف، دو پایلوت ارگانیک انتخاب شد و مقرر گردید این دو نخلستان (در حاجیآباد و باینوج) به عنوان دو مرکز آموزشی و پژوهشی برای توسعه تولید ارگانیک پیارم در حاجیآباد فعالیت کنند.
شکل 2. برگزاری کارگاههای آموزشی با مشارکت تولیدکنندگان پیشرو خرمای پیارم در شهرستان حاجیآباد (تابستان 1401)
قدردانی
بدینوسیله از مدیریت شرکت آرمان پندار هستی (برند پُرفیرو) برای تأمین هزینههای پروژه و پشتیبانی کامل از توسعهی پایدار کشاورزی منطقه حاجیآباد سپاسگزاری میشود.
فهرست منابع
- کامکار، ب.، ع. مهدوی دامغانی. 1387. مبانی کشاورزی پایدار. انتشارات جهاد دانشگاهی مشهد.
- محمودی، ح.، ه. لیاقتی، ع. مهدوی دامغانی. 1387. درآمدی بر کشاورزی ارگانیک. انتشارات جهاد دانشگاهی مشهد.
- مرکز آمار ایران. 1401. شاخص قیمت کالاهای صادراتی و وارداتی ایران. درگاه آمار ایران (amar.org.ir)
- مهدوی دامغانی، ع.، م. دکامین، م. حقیقی. 1392. راهنمای تناوب زراعی در کشاورزی ارگانیک. انتشارات دانشگاه شهید بهشتی.
- Willer, H., J. Trávníček, C. Meier, B. Schlatter. 2022. The World of Organic Agriculture. Statistics and Emerging Trends 2022. Research Institute of Organic Agriculture (FiBL), Frick, and IFOAM – Organics International, Bonn.
10008
