تغذیه و سلامتی دهان و دندان

با ما در اینستاگرام پُرفیرو همراه باشید

• اینستاگرم

دهان، دندان‌ها و لثه، تنها ابزاری برای غذا خوردن نیستند. ابتدایی‌ترین مرحله فرآیند گوارش به عمل جویدن و بلع بستگی دارد. اولین تماس مواد مغذی مصرفی در دهان اتفاق می‌افتد. آنچه در دهان می‌گذاریم علاوه بر دندان‌ها و لثه بر سلامت عمومی ما نیز تأثیر می‌گذارد. به عبارت دیگر، اگر تغذیه ما نادرست باشد، علائم اولیه اغلب در دهان ما ظاهر می‌شود. اگر به این موضوع علاقمند هستید، در ادامه مقاله همراه پُرفیرو باشید.

رژیم غذایی و تغذیه به طور قابل توجهی بر سلامت دهان و دندان تأثیر می‌گذارد و می‌تواند بر پیشرفت بیماری‌ها و مشکلات دهان مانند بیماری‌های پریودنتال (بیماری لثه)، پوسیدگی و فرسایش دندان‌ها و غیره تأثیر بگذارد. درشت و ریز مغذی‌ها، اسیدیته غذاها و رفتارهای مرتبط با غذا خوردن‌ها همگی می‌توانند بر سلامت دهان تاثیر بگذارند.

علاوه بر این، عواملی مانند مرحله رشد، شرایط پزشکی خاص، و وضعیت اجتماعی-اقتصادی ممکن است نشان‌دهنده رژیم غذایی و ملاحظات تغذیه‌ای خاص باشد. به عنوان مثال، افراد مسن ممکن است از دست دادن دندان، کاهش توانایی جویدن و کاهش اشتها را تجربه کنند که به نوبه خود ممکن است بر وضعیت تغذیه آنها تأثیر بگذارد. طبق یک مطالعه مروری منظم، از دست دادن دندان در افراد مسن‌تر با تغییر در مصرف غذا و کمبود مواد مغذی مرتبط بود.

بیماری‌های دهان و دندان و تغذیه

۱-۱- پوسیدگی دندان

پوسیدگی دندان شایع‌ترین بیماری در سراسر جهان است و فرآیند تشکیل آن چند عاملی است. رابطه بین پوسیدگی دندان‌ و کربوهیدرات‌ها (کربوهیدرات چیست؟ و معرفی انواع مفید آنها) به خوبی شناسایی شده است. پوسیدگی دندان در نتیجه دمینرالیزاسیون (فرآیند کاهش مقدار مواد معدنی در بافت) دندان‌ها ایجاد می‌شود. باکتری‌های موجود در بیوفیلم یا پلاک دندانی از طریق تخمیر کربوهیدرات های غذایی محصولات جانبی تولید می‌کنند که اسیدی هستند و باعث انحلال بافت سخت می‌شود. پلاک دندانی یک لایه چسبناک است که روی دندان‌های ما تشکیل می‌شود.

باقی ماندن پلاک روی دندان‌ها می‌تواند منجر به ایجاد حفره، التهاب لثه و سایر بیماری‌های دهان و دندان شود. همه افراد پلاک دندانی می‌گیرند. اما مهم است که آن را از طریق تمیز کردن منظم دندان‌ها و مسواک زدن روزانه و نخ دندان کشیدن از بین ببرید. اگر بخواهیم اختصاصی‌تر صحبت کنیم باید بگوییم پس از مصرف کربوهیدرات‌ها اسیدیته خون در پلاک دندانی با سرعت کاهش می‌یابد (5.5 یا کمتر). این اسیدیته پایین همچنین می‌تواند بر تعادل میکروب‌ها در پلاک دندانی تأثیر بگذارد، به طوری که نسبت بیشتر گونه‌های اسیدی باعث تشدید دمینرالیزاسیون دندان می‌شود. بنابراین مصرف کربوهیدرات‌ها یک عامل تغذیه‌ای مهم در ایجاد پوسیدگی دندان است.

۱-۱-۱- انواع کربوهیدرات

توان پوسیدگی‌زایی (یا ترویج پوسیدگی دندان) در کربوهیدرات ها متفاوت است. توانایی یک کربوهیدرات معین برای ایجاد پوسیدگی دندان بستگی به این دارد که چقدر می‌تواند توسط باکتری‌های تخمیر کننده متابولیزه شود. ارتباط بین کربوهیدرات و پوسیدگی دندان به نوع کربوهیدرات بستگی دارد. قندها بیشترین پتانسیل را برای ایجاد پوسیدگی دندان دارند. قندهای طبیعی (مانند ساکارز، گلوکز، فروکتوز) از عوامل اصلی و اولیه در ایجاد پوسیدگی دندان هستند. ساکارز که از ترکیب گلوکز و فروکتوز تشکیل می‌شود پوسیدگی‌زاترین قند است.

علاوه بر این، پلاک دندانی که در حضور ساکارز تشکیل می‌شود، دارای غلظت کمتری از کلسیم، فسفات معدنی و فلوراید است که یون‌های مورد نیاز برای معدنی‌سازی مجدد مینا و عاج دندان هستند. ساکارز و مونوساکاریدهای تشکیل‌دهنده آن، گلوکز و فروکتوز نیز پوسیدگی‌زاتر از نشاسته هستند، زیرا آنها با سرعت بیشتری تخمیر شده و منجر به کاهش شدیدتر اسیدیته می‌شوند. اگرچه لاکتوز نیز یک قند است، اما پوسیدگی‌زایی کمتری نسبت به ساکارز، فروکتوز و گلوکز دارد زیرا تخمیر آن باعث کاهش کمتری در اسیدیته می‌شود.

۱-۱-۲- مقدار و دفعات مصرف قند

علاوه بر نوع، میزان قند مصرفی هم می‌تواند بر ایجاد پوسیدگی تأثیر بگذارد. با این حال، تعیین سهم نسبی میزان قند و دفعات مصرف آن در خطر ایجاد پوسیدگی دندان دشوار است، زیرا این دو بسیار به هم مرتبط هستند.
یک مطالعه مروری نظام‌مند ارتباط ثابتی بین مصرف قند/شکر و ایجاد پوسیدگی دندان گزارش کرد. در جمعیت هایی که بیش از 10 درصد از کل انرژی دریافتی خود را قند/شکر مصرف کرده بودند در مقایسه با افرادی که قند/شکر کمتر از 10 درصد دریافت کرده بودند پوسیدگی دندانی بیشتری ایجاد شد.

بر اساس راهنماهای سازمان جهانی بهداشت (WHO)، توصیه به مصرف قند/شکر کمتر از 10٪ از کل انرژی دریافتی شده است که این مقدار نیز بعدا به کمتر از 5٪ تنزل یافته است. فراوانی دفعات مصرف قندها نیز ممکن است در ایجاد پوسیدگی دندان نقش داشته باشد.

۱-۲- مصرف میان‌وعده‌ها و پوسیدگی دندان

از نظر سلامت دندان‌ها، توصیه می‌شود که افراد بین وعده‌های غذایی، خوردن و نوشیدن را محدود کنند. افزایش دفعات مصرف قند/شکر و نیز میان‌وعده‌ها (میان‌ وعده یا غذای اصلی) بین وعده‌های غذایی در پیش بینی خطر پوسیدگی مهم‌تر از مقدار مصرف کل آن است. اگرچه خوردن بین وعده‌های غذایی از نظر تغذیه‌ای اشکالی ندارد اما برخی از افراد در میان وعده غذاهای پوسیدگی‌زا مانند شیرینی و چیپس را انتخاب می‌کنند. باکتری‌های پلاک از قند این غذاها برای ساختن اسید استفاده می‌کنند که به مینای دندان حمله می‌کند. حتی پس از اتمام خوردن یا نوشیدن، این حمله می‌تواند تا 20 دقیقه طول بکشد. به همین دلیل است که خوردن میان‌وعده در طول روز می‌تواند منجر به پوسیدگی دندان شود.

مصرف بیش از حد قندهای افزوده نه تنها منجر به پوسیدگی دندان می‌شود، بلکه با سایر مشکلات سلامتی از جمله چاقی، دیابت و بیماری‌های قلبی عروقی نیز همراه است. اگرچه ممکن است افراد خیلی قند/شکر به غذای خود اضافه نکنند، اما همچنان می‌توانند بیشتر از آنچه که تصور می‌کنند قند/شکر بخورند، زیرا قندهای اضافه شده اغلب در غذا پنهان هستند. بنابراین کسب اطلاعات بیشتر در مورد محل پنهان شدن قند/شکر و نحوه شناسایی آنها ضروری است. مثلا هنگامی که برای شیرین‌تر شدن آب میوه‌ها یا سبزی‌‌ها و یا به شکل پخته آنها شکر اضافه می‌کنند ممکن است متوجه حضور قند افزوده در غذا نشویم.

در زمان مصرف میان ‌وعده، از گزینه‌های سالم‌تر مانند لبنیات، میوه‌ها، سبزی‌ها یا مغزدانه‌‌ها (خواص تغذیه‌ای مغز دانه‌ ها) استفاده کنید که هم سلامت کلی و هم سلامت دندان‌هایتان را بهبود می‌بخشند. نوشیدنی‌های شیرین شده با قند (نوشابه‌ها) سهم قابل توجهی در مصرف قند/شکر دارند و مصرف آنها باید کاهش یابد.

۲-غذاها و مواد مغذی که از پوسیدگی دندان جلوگیری می کنند:

برخی از غذاها مانند شیر و لبنیات، برخی میوه‌ها (مانند سیب)، چای و غذاهای پرفیبر (فیبرها و خواص سلامتی‌بخش آنها در رژیم غذایی) از ایجاد پوسیدگی دندان جلوگیری می‌کنند. فرض بر این است که کلسیم موجود در لبنیات تاحدی خواص پوسیدگی زایی لاکتوز را خنثی می کند. همان طور که در بالا ذکر شد، همچنین تخمیر لاکتوز در مقایسه با سایر قندهای ساده کاهش کمتری در اسیدیته ایجاد می‌کند. داده‌های حاصل از مطالعاتی که ارتباط بین مصرف شیر و پوسیدگی دندان را بررسی می‌کنند، نشان می‌دهد که مصرف شیر خطر پوسیدگی دندان را افزایش نمی‌دهد و ممکن است حتی آن را کاهش دهد.

قندهای الکلی مانند زایلیتول و سوربیتول که در آدامس ها و به عنوان شیرین کننده های مصنوعی استفاده می شوند ممکن است اثرات ضد پوسیدگی داشته باشند. مکانیسم های پیشنهادی که توسط آن زایلیتول ممکن است خطر پوسیدگی را کاهش دهد یا شامل کاهش قدرت اسید زایی و مهار رشد باکتری های پلاک دندانی است که به دمینرالیزاسیون دندان کمک می کند و یا تنها از طریق افزایش جریان بزاق است که به ویژه در مورد آدامس های بدون قند مصداق پیدا می‌کند.

۲-۱- ویتامین دی

ویتامین دی بر تنظیم متابولیسم کلسیم و فسفات تأثیر می گذارد. ثابت شده است که مصرف بالاتر ویتامین دی و سطوح سرمی بالای ویتامین دی در دوران بارداری ممکن است با کاهش خطر پوسیدگی در کودکان و نوزادان مرتبط باشد. ارتباط بین پوسیدگی دندان و سطوح پایین سرمی ویتامین دی در کودکان مشاهده شده است.

۲-۲-کلسیم

کلسیم برای تشکیل و حفظ استخوان ها (پوکی و تراکم استخوان، همه‌چیز درباره سلامتی استخوان‌های بدن) و دندان های سالم ضروری است و یک ماده معدنی است که در بسیاری از غذاها یافت می شود. هیدروکسی آپاتیت، مولکول موجود در استخوان‌ها و مینای دندان، است که در ساختمان خود کلسیم دارد. کلسیم رژیم غذایی که از شیر و محصولات لبنی (مانند پنیر، ماست) یا غذاهای غنی شده با کلسیم وارد بدن می‌شود از روده به داخل خون جذب می شود.

لبنیات و محصولاتی که لبنیات به آنها اضافه شده است منابع اصلی کلسیم هستند. امروزه شیرهای گیاهی که از سویا، بادام و سایرمغزدانه‌ها ،‌تهیه شده‌اند بخش رو به رشدی از بازار مصرف کنندگان را به خود اختصاص داده اند. بسیاری از آنها به اشکال غنی شده با یک یا چند ماده مغذی، اغلب از جمله کلسیم، وجود دارند. با این حال، طبق گزارش سازمان های بهداشت و تغذیه، مصرف شیرهای گیاهی برای سنین 0 تا 12 ماهگی توصیه نمی شود و نوشیدنی های غیر لبنی به جز شیر سویا برای مصرف انحصاری شیر در نوزادان به جای شیر لبنی توصیه نمی شود.

۳-فرسایش دندان

به از دست دادن پیشرونده و غیرقابل برگشت بافت سخت دندانی که ناشی از فعالیت باکتری‌ها نیست، از نظر بالینی فرسایش دندان گفته می‌شود. در حالی که رفلاکس اسید معده و برخی داروها می توانند به فرسایش دندان کمک کنند، مهم ترین منبع اسید برای فرسایش دندان رژیم غذایی است.

دفعات مصرف، الگوی مصرف و مدت زمان تماس دندان با غذا یا نوشیدنی‌های اسیدی روی سایش دندان تاثیر می گذارد. اسیدیته غذا و ظرفیت بافری (خنثی‌کنندگی) به طور کلی تعیین می کنند که یک غذا یا نوشیدنی چقدر فرساینده خواهد بود و اسیدیته به تنهایی قابلیت فرسایش دندان را پیش بینی نمی کند. برای مثال، با وجودی که اسیدیته ماست حدود 4 است فرساینده در نظر گرفته نمی شود، زیرا محتوای بالای کلسیم آن به عنوان یک بافر عمل می کند. اسید معده در افراد مبتلا به بیماری ریفلاکس معده یا کسانی که مکررا استفراغ می کنند نیز ممکن است باعث فرسایش دندان شود.

۴-غذاهایی که به دندان آسیب می رساند:

غذاهایی که فقط حاوی انرژی هستند مانند آب نبات (به خصوص آب نبات های سفت یا چسبنده)، أنواع شیرینی مانند کلوچه‌ها، کیک‌ها و غذاهایی که در میان وعده مصرف می شوند (مانند چیپس) نه تنها ارزش غذایی ندارند، بلکه به دلیل مقدار و نوع قندی که دارند می توانند به دندان بچسبند. سپس باکتری های موجود در دهان از این قندها تغذیه می کنند و اسیدهایی آزاد می کنند که منجر به پوسیدگی دندان می شود. از این رو، به ویژه نوشیدن نوشیدنی‌های شیرین شده با قند مانند نوشابه، لیموناد، آب میوه‌ها، و قهوه یا چای شیرین شده مضر است زیرا آنها یک پوشش قندی ثابت روی دندان ها ایجاد می کنند که باعث پوسیدگی دندان می شود.

گوجه‌فرنگی و مرکبات نمونه‌هایی از غذاهای مغذی هستند که اگر به تنهایی مصرف شوند می‌توانند اثرات اسیدی روی مینای دندان داشته باشند، بنابراین برای پرهیز از اثر فرسایشی آنها بر دندان، آن‌ها را همراه با غذاهای دیگر مصرف کنید. اگرچه میوه‌های خشک (مثلاً کشمش) نیز گزینه‌های خوبی برای یک رژیم غذایی سالم هستند، اما از آنجایی که به دندان‌ها می‌چسبند، اسیدهای پلاکی که تولید می‌کنند مدت‌ها پس از توقف خوردن آن‌ها به دندان‌ها آسیب می‌زند. به جای آن‌ها از میوه های تازه استفاده کنید.

۵-غذاهای مفید برای سلامت دهان و دندان:

محصولات لبنی مانند شیر، پنیر، ماست ساده، توفوی غنی شده با کلسیم، سبزی‌های برگی سبز و بادام، کلسیم و سایر مواد مغذی را فراهم می کنند که می‌تواند برای سلامت دندان مفید باشد. علاوه بر این، غذاهای غنی از پروتئین (اهمیت پروتئین برای بدن؛ همه چیز درباره آن) مانند تخم مرغ، ماهی، گوشت، مرغ و شیر منابع عالی فسفر هستند. این مواد معدنی از مینای دندان محافظت و آن را بازسازی می کنند و نقش اساسی در سلامت دندان دارند. از آنجایی که میوه‌ها و سبزی‌ها حاوی آب و فیبر هستند، انتخاب‌های خوبی برای حفظ سلامت دندان‌ها هستند، زیرا قندهای موجود را متعادل می‌کنند و به تمیز کردن دندان‌ها کمک می‌کنند.

بیشتر بخوانید:

جایگزین طبیعی شکر چیست؟ معرفی خواص شگفت‌انگیز انجیر برای کاهش مصرف قند

آنها همچنین به تولید بزاق کمک می کنند و بزاق اسیدهای مضر و ذرات غذا را از دندان ها دور می کند و به خنثی کردن اسیدیته کمک می کند و از دندان ها در برابر پوسیدگی محافظت می کند. علاوه بر این، بسیاری از آنها حاوی ویتامین C هستند که برای سلامت لثه ها و بهبود سریع زخم ها ضروری است. همچنین ویتامین A موجود در این غذاها ماده مغذی کلیدی در ساخت مینای دندان است. آب به خصوص آب غنی شده با فلوئور بهترین نوشیدنی برای دندان است.

۶-سلامت عمومی با سلامت دهان مرتبط است.

مراقبت از دندان‌ها فقط برای داشتن لبخندی زیبا نیست. عدم سلامت دهان با دیابت، بیماری‌های قلبی، مشکلات بارداری و موارد دیگر مرتبط است، در حالی که دهان و دندان سالم می تواند باعث ارتقاء سلامت روانی و سلامت عمومی بشود. حفظ بهداشت دهان و دندان و مراجعه منظم به دندانپزشک، همراه با اجتناب از عوامل خطری مانند مصرف قند افزوده و استعمال سیگار، لبخند ما را زیبا و بدن ما را سالم نگه می دارد.

۷-جمع بندی

رژیم غذایی و تغذیه به طور قابل توجهی بر سلامت دهان و دندان تأثیر می گذارد و می تواند بر توسعه و پیشرفت بیماری های مختلف دهان تأثیر بگذارد. رابطه بین پوسیدگی دندان به عنوان شایع ترین بیماری در سراسر جهان با کربوهیدرات ها به خوبی درک شده است. باکتری های موجود در پلاک دندان از طریق تخمیر کربوهیدرات های غذایی محصولات اسیدی تولید می کنند که باعث انحلال بافت سخت دندان می شود.

توان پوسیدگی زایی کربوهیدرات ها متفاوت است. قندها بیشترین پتانسیل را برای ایجاد پوسیدگی دندان دارند. علاوه بر نوع، میزان قند مصرفی ممکن است بر ایجاد پوسیدگی تأثیر بگذارد. برخی از مواد غذایی مانند لبنیات از ایجاد پوسیدگی جلوگیری می کنند، اما برخی مانند آب نبات، کلوچه، کیک و چیپس به سلامت دندان ما آسیب می رسانند. از آنجایی که سلامت بدن با سلامت دهان مرتبط است، مراقبت از دندان ها برای حفظ سلامتی عمومی ضروری است.

10113